حکایت شیخ صنعان(منطق الطیر)

شیخ صنعان پیری است زاهد و با کمال که در مکه زندگی می کند و صاحب کشف و شهود و کرامات و مقامات معنوی است . او چند شب پیوسته در خواب می بیند که در روم اقامت یافته و بتی را بر دوام سجده می کند ، بدین سبب مضطرب و پریشان

می گردد ، و در می یابد که راهی دشوار برایش پیش آمده که باید آن را طی کند .لذا با مریدان خود عزم سفر به روم می کند ، و وقتی به روم می رسد سر تا سر روم را می گردد ، تا اینکه روزی دختری ترسا و روحانی صفت را بر منظری عالی می بیند که حسن جمال او چون آفتابی بی زوال است .

دختر نقاب از روی خود بر می دارد . با دیدن چهره باجمال او ، بند بند وجود شیخ آتش می گیرد ، به طوری که با همه پارسایی نمی تواند دل از او بکند و در نتیجه دین و ایمان و گذشته خود را فراموش می کند . پس از آن نزدیک یک ماه ،شب و روز در کوی دختر ، بر منظر او چشم می دوزد .

مریدان او را نصیحت می کنند که از این کار دست بردارد و به مکه برگردد ، امّا شیخ به نصیحت و تذکر آنها توجه نمی کند ، تا اینکه پس از ماهی ، دختر ترسا درمی یابد که شیخ دل به عشق او سپرده است . دختر خود را به نادانی می زند و از او می پرسد ، زاهدی چون تو را در کوی ترسایان چه کار؟! شیخ با عجز و ناتوانی ، عشق خود را اظهار می کند .

دختر ترسا به او می گوید اگر تو واقعاً  عاشق من هستی  و می خواهی به وصال من برسی ، باید چهار کار انجام دهی ؛

نخست آنکه نزد بت به سجده در آیی ، دوم آنکه قرآن بسوزی ، سوم آنکه شراب بنوشی و چهارم آنکه از دین و ایمان خود روی بر گردانی .

شیخ از فرط عشق با  این چهار شرط موافقت می نماید ، و همانجا زنار به میان می بندد و دین خود را رها می کند . دختر چون شیخ را در عشق خود پایدار می بیند به اومی گوید تو از آن منی و عشق تو را باور می کنم . لیکن من گران کابینم و کابین و مهریه من سیم و زر است . شیخ با ناله و زاری به او می گوید : مرا سیم و زری نیست . دختر را دل به حال او می سو زد ، و به او می گوید : پس باید به خاطر من خوکبانی کنی تا به عقد من درآیی . شیخ سالی خوکبانی می کند .

مریدان چون حال شیخ را اینچنین می بینند ، از او روی برمی گردانند و به سوی کعبه برمی گردند .

شیخ را در کعبه مریدی است که از همه مریدان گرم روتر است و با دیگر مریدان به روم نرفته بود ، چون مریدان به کعبه می رسند ، او آنان را ملامت می کند که چرا آنچه را که شیخ انجام داده است ، شما نکرده اید ، و از او متابعت ننموده اید ؟ مریدان پند او را می پذیرند و نادم و پشیمان به روم برمی گردند ، و در آنجا از خدا می خواهند که شیخ آنها را از این گرداب مخوف نجات دهد .

آن مرید گرم رو نیز رهسپار روم می شود ، و پس از تضرع و دعای بسیار ، شبی محمّد مصطفی را در خواب می بیند ، و از او خواهش می کند که شیخ او را به راه راست باز گرداند.

پیغمبر می فرماید که حق تعالی شفاعت او را پذیرفته و به زودی شیخ را از این گرفتاری نجات می دهد .

مرید از فرط شادی نعره می زند و به دیگر مریدان مژده می دهد . همگی رو ی به جایگاه شیخ می آورند ، و شیخ را شاد و خرم و چون آتش بی قرار می بینند در حالی که ناقوس مغان را رها کرده ، زنار از کمر گسسته و دل از ترسایی برداشته . مریدان از شدت شادی ، شیخ را در برمی گیرند و خدا را سپاس می گویند . شیخ غسلی می کند و خرقه می پوشد و با مریدان به کعبه برمی گردد.

در این موقع دختر ترسا در خواب می بیند که آفتاب در کنارش افتاده و زبان گشوده ، و به او می گوید : نزد شیخ برو ، و مذهب او را بپذیر. دختر ترسا از خواب بیدارمی شود ، و منقلب و آشفته در دشت و بیابان در پی شیخ روان می گردد.

در این هنگام شیخ را از درون دل آگاه می کنند که دختر از ترسایی بیرون آمده ، و به راه و دین ما در آمده است . شیخ چون باد به نزد او برمی گردد ، مریدان دوباره نگران و ناراحت می شوند ، شیخ حال دختر را برای آنها بیان می کند ، و همگی به دنبال شیخ راه می افتند ، و دختر ترسا را پای برهنه و جامه دریده و روی زرد چون مرده ای بر خاک می بینند. دختر با دیدن شیخ غش می کند و شیخ با اشک چشم او را به هوش می آورد .

 دختر از شیخ می خواهد تا اسلام را بر او عرضه کند ، شیخ همین کار را می کند و  در نتیجه غلغله ای در یاران شیخ می افتد . دختر از شیخ طلب عفو می نماید و با او وداع می گوید و چشم از دنیا می بندد.

پیام داستان

دکتر زرین کوب ، داستان را داستانی رمزی می داند و نوشته است : این داستان سرگذشت روح پاکی است که از دنیای جان به عالم ماده می آید،در آنجا گرفتار تعلقات می گردد،به همه چیز آلوده می شود و به هر گناه دست می زند ، حتی اصل و گوهر آسمانی خود را فراموش می کند و با آلایش های مادی انس می گیرد. اما جذبه غیبی او را سرانجام در می یابد و به مقر علوی و دنیای صفا و پاکی می برد،و نجات می دهد. (با کاروان حله ، ص 220)

این داستان را به گونه ای دیگر هم تعبیر کرده اند : ابتلای شیخ به این بلا به خاطر برخاستن گرد و غبار بین شیخ زاهد و حق است ، و این گرد و غبار چیزی جز انانیت شیخ و مقبولیت او نزد عامه -که خود عجب می آفریند –نیست و این عجب تنها از راه عشق و گذشتن از سلامت و رسیدن به ملامت از میان می رود . (مقاله استاد تقی پور نامداریان)

به هر حال شاید بتوان این داستان را اینچنین تعبیر کرد که : اصولاً عرفا اعتقاد دارند که برای رسیدن به حقیقت ، نخست باید شریعت را طی کرد ، و پس از آن به طریقت قدم گذاشت ، تا بعد از طی طریقت به حقیقت رسید ، لذا شاید بتوان گفت که در این داستان ، شیخ مظهر کسی است که قبلاً شریعت را طی کرده و در آغاز داستان با دیدن خوابی قدم در وادی طریقت و عالم عشق می گذارد ، تا به وسیله عشق آن گرد و غبار و حجابی که هنوز بین او و حق بوده است از بین برود .

نوشته شده در پنجشنبه 13 مرداد 1384 و 12:08 ق.ظ توسط منصوره

ویرایش شده در پنجشنبه 31 شهریور 1384 و 01:09 ق.ظ